Samba de Roda i samba w Capoeirze

Afro-brazylijskie korzenie ruchu, rytmu i wspólnoty

Wprowadzenie

Samba de Roda oraz samba obecna w Capoeirze są nierozerwalnymi elementami afro-brazylijskiej kultury, wywodzącej się ze stanu Bahia w Brazylii. Co istotne, obie praktyki powstały w tym samym kontekście historycznym i społecznym. Dlatego właśnie ich wspólne korzenie są kluczowe dla zrozumienia zarówno Capoeiry, jak i tradycyjnych form samby. Nie są to zatem odrębne zjawiska, lecz różne manifestacje tej samej kulturowej tożsamości.

Czym jest Samba de Roda

Samba de Roda jest jedną z najstarszych form samby i jednocześnie stanowi jej historyczny fundament. Wywodzi się z regionu Recôncavo Baiano, gdzie była praktykowana w społecznościach potomków afrykańskich niewolników. Początkowo funkcjonowała podczas świąt religijnych, spotkań rodzinnych oraz lokalnych ceremonii, a z czasem stała się istotnym elementem kultury regionu.

Co charakterystyczne, Samba de Roda opiera się na kilku stałych elementach:

• przede wszystkim na formie koła, czyli roda, z wyraźnym podziałem na centrum i krąg

• ponadto na śpiewie w układzie prowadzący i chór

• dodatkowo na instrumentach takich jak atabaque, pandeiro, agogô oraz reco-reco

• równie ważny jest improwizowany taniec pojedynczych osób wchodzących do środka koła

• wreszcie kluczowa pozostaje silna praca bioder, niski środek ciężkości oraz bezpośredni kontakt z rytmem

W rezultacie Samba de Roda została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako jeden z fundamentów współczesnej samby.

Historyczne powiązania Samby i Capoeiry

Capoeira i Samba de Roda rozwijały się równolegle w tych samych społecznościach afro-brazylijskich. Co więcej, w XIX i na początku XX wieku nie istniał wyraźny podział między walką, tańcem i muzyką. Z tego powodu capoeiristas grali sambę, sambistas znali ruchy capoeiry, a obie formy współistniały podczas tych samych zgromadzeń i świąt.

Ponadto w wielu historycznych przekazach Bahia samba, capoeira oraz candomblé są opisywane jako elementy jednego świata kulturowego. Świat ten opierał się na rytmie, kolektywności oraz przekazie ustnym, który umożliwiał przetrwanie tradycji mimo represji i zakazów.

Samba w Capoeirze

Samba w Capoeirze nie jest osobnym stylem muzycznym. Wręcz przeciwnie, stanowi naturalne przedłużenie roda capoeiry. Szczególnie w tradycji Capoeira Angola, po zakończeniu gry bardzo często następuje płynne przejście do samby.

W praktyce samba w Capoeirze charakteryzuje się kilkoma istotnymi elementami:

• przede wszystkim wykorzystuje te same instrumenty co roda capoeiry

• jednocześnie następuje zmiana energii z dialogu gry na wspólną celebrację

• taniec pozostaje osadzony w balansie, pracy nóg oraz bioder

• dodatkowo utrzymywana jest silna świadomość przestrzeni i relacji z innymi uczestnikami koła

W efekcie samba capoeira jest mniej sceniczna, a bardziej surowa i wspólnotowa. Liczy się bowiem dialog z rytmem i ludźmi, a nie forma pokazowa czy estetyka sceniczna.

Znaczenie Samby de Roda w praktyce Capoeiry

Samba de Roda pełni w Capoeirze funkcję integrującą oraz regulującą energię grupy. Dzięki temu staje się momentem rozluźnienia, wyrównania emocji i budowania więzi społecznych. Co istotne, w tradycyjnym rozumieniu Capoeiry nie istnieje ostry podział między walką, tańcem i muzyką. Są to bowiem różne sposoby wyrażania tej samej kultury.

Dlatego brak samby oznacza niepełne doświadczenie Capoeiry. W konsekwencji praktyka pozbawiona jest radości, lekkości oraz społecznego wymiaru, który od zawsze stanowił jej fundament.

Samba de Roda i Capoeira dziś

Wraz z globalizacją Capoeiry rola Samby de Roda bywa marginalizowana lub sprowadzana do folklorystycznego dodatku. Z tego powodu w wielu szkołach poza Brazylią praktyka samby zanika. W rezultacie prowadzi to do uproszczonego obrazu Capoeiry, postrzeganej wyłącznie jako sztuka walki.

Jednak zrozumienie Samby de Roda pozwala głębiej wejść w ducha Capoeiry. Co więcej, umożliwia zachowanie ciągłości tradycji, która przez wieki była przekazywana bez formalnych struktur, lecz poprzez wspólne przeżywanie rytmu, ruchu i relacji międzyludzkich.

Przykłady na YouTube: Samba de Roda i samba w Capoeirze

Poniższe filmy pomagają lepiej zobaczyć i usłyszeć, jak Samba de Roda funkcjonuje zarówno jako tradycyjna forma tańca i muzyki, jak i jako element roda w Capoeirze. Są to materiały, które obrazują rytm, interakcję uczestników i praktyczne użycie samby w kontekście capoeira.

Powyżej znajduje się jeden z najpopularniejszych filmów ukazujących Samba podczas wydarzenia grupy Capoeira Brasil

Film pokazuje klasyczną Samba de Roda w kontekście capoeira, ukazując interakcję śpiewu, rytmu i tańca w kole roda.

Nagranie z udziałem Mestre Vermelho, prezentujące tradycyjną Samba de Roda wykonywaną w środowisku Capoeira Angola.

Muzyka Samba

Podsumowanie

Samba de Roda i Capoeira stanowią dwa aspekty jednej afro-brazylijskiej kultury. Razem tworzą pełny obraz tradycji, w której rytm, ciało oraz wspólnota są nierozłączne. Bez samby Capoeira traci część swojej tożsamości. Natomiast bez Capoeiry samba traci kontekst walki, oporu i historii.

---

Źródła ( Sources )

1. UNESCO
   Samba de Roda of the Recôncavo of Bahia. List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.

2. Assunção, Matthias Röhrig
   Capoeira: The History of an Afro-Brazilian Martial Art.

3. Browning, Barbara
   Samba: Resistance in Motion.

4. Lewis, J. Lowell
   Ring of Liberation: Deceptive Discourse in Brazilian Capoeira.

5. IPHAN
   Instituto do Patrimônio Histórico e Artístico Nacional. Dokumentacja Samby de Roda i Capoeiry.

Autor